Rz po spółgłoskach: zasada i ćwiczenia dla klas 2 i 3

Hasło „rz po spółgłoskach” jest wygodne, ale zbyt szerokie, jeśli nie podamy dokładnej listy. Uczeń nie powinien wyciągnąć wniosku, że po każdej spółgłosce piszemy rz. Potrzebuje dziewięciu zapisów, kilku wyraźnie oznaczonych wyjątków i ćwiczeń, w których najpierw rozpoznaje literę przed rz, a dopiero potem sam uzasadnia odpowiedź.

Poniższy materiał zawiera nowe przykłady i zdania. Nie powtarza tekstów dostępnych w artykułach z dyktandami.

Po których spółgłoskach piszemy rz?

Zgodnie z zasadą 3.5.1 lit. b Rady Języka Polskiego dwuznak rz zapisujemy po:

p, b, t, d, k, g, ch, j, w.

Reguła wraz z przykładami zajmuje fizyczne strony 16-17 oficjalnego PDF RJP. W zapisie warto podkreślać cały element przed rz. Dla „przyroda” będzie to p, dla „brzoza” b, a dla „chrzan” dwuznak ch.

Dobre przykłady do pierwszego rozpoznania to:

• p + rz: przyroda,
• b + rz: brzoza,
• t + rz: trzy,
• d + rz: drzwi,
• k + rz: krzesło,
• g + rz: grzyb,
• ch + rz: chrzan,
• j + rz: ujrzeć,
• w + rz: wrzos.

Lista nie działa bez wyjątków. Na stronie 17 RJP wymienia między innymi wyrazy z sz: kształt, pszczoła, pszenica. W pełnej regule są też inne grupy wyjątków, na przykład formy stopnia wyższego i najwyższego przymiotników z przyrostkami -szy i -ejszy. Dla uczniów klas 2 i 3 lepiej wprowadzić niewielki, jawny zestaw i nie sugerować, że trzy poznane słowa zamykają całą listę.

Program dla cyklu a kolejność ćwiczeń

W roku szkolnym 2026/2027 klasy II i III nadal realizują dotychczasową podstawę programową na mocy § 4 ust. 2 pkt 1 Dz.U. 2026 poz. 378, fizyczna strona PDF 2.

Dz.U. 2024 poz. 996, załącznik nr 1, punkt I.4.4 na fizycznej stronie 31 mówi o pisaniu z pamięci i ze słuchu oraz poprawności ortograficznej w wyrazach poznanych i opracowanych podczas zajęć. Punkt I.4.5 dotyczy interpunkcji.

Dokument nie przydziela reguły rz po spółgłoskach osobno do klasy 2 lub 3. Poniższa progresja jest decyzją redakcyjną. Nauczyciel wybiera wyrazy odpowiednie dla grupy i przed dyktandem sprawdza, czy uczniowie rozumieją ich znaczenie.

Ćwiczenia z rz po spółgłoskach

1. Dopasuj literę lub dwuznak

Do każdego przykładu dopisz element stojący bezpośrednio przed rz.

1. przyroda
2. brzoza
3. trzy
4. drzwi
5. krzesło
6. grzyb
7. chrzan
8. ujrzeć
9. wrzos

Bank: p, b, t, d, k, g, ch, j, w.

2. Uzupełnij rz albo sz

1. p_yroda
2. b_oza
3. t_y
4. d_wi
5. k_esło
6. g_yb
7. ch_an
8. uj_eć
9. w_os
10. p_czoła
11. p_enica
12. k_tałt

Po uzupełnieniu zaznacz trzy wyrazy, które są wyjątkami z sz.

3. Podziel wyrazy na dwie grupy

Zapisz dwa nagłówki: reguła rz i wyjątek z sz. Pod każdym z nich umieść odpowiednie wyrazy.

przyroda, pszenica, grzyb, kształt, brzoza, pszczoła, drzwi, wrzos

4. Popraw notatkę ucznia

Uczeń napisał: „Po każdej spółgłosce piszemy rz. Dlatego: pszczoła, pszenica i kształt powinny mieć rz”.

Zapisz poprawioną zasadę w jednym zdaniu. Następnie wyjaśnij, dlaczego trzy podane wyrazy pozostają zapisane przez sz.

5. Zastosuj w zdaniach

Uzupełnij brakujące wyrazy. Każdego użyj tylko raz.

Bank: wrzos, grzyb, drzwi, przyroda, pszczoła

1. Na skraju lasu rósł fioletowy ________.
2. Po deszczu pod sosną wyrósł mały ________.
3. Zosia zamknęła ________ do sali.
4. Tematem zajęć była ________.
5. Nad kwiatem krążyła ________.

Podkreśl rz albo sz, a pod wyrazem z rz zapisz literę stojącą bezpośrednio przed dwuznakiem.

Odpowiedzi i uzasadnienia

Ćwiczenie 1: przyroda - p; brzoza - b; trzy - t; drzwi - d; krzesło - k; grzyb - g; chrzan - ch; ujrzeć - j; wrzos - w. Zestaw pokrywa dziewięć elementów wymienionych w regule RJP.

Ćwiczenie 2: przyroda, brzoza, trzy, drzwi, krzesło, grzyb, chrzan, ujrzeć, wrzos, pszczoła, pszenica, kształt. Trzy ostatnie wyrazy są wyjątkami zapisanymi przez sz.

Ćwiczenie 3: reguła rz: przyroda, grzyb, brzoza, drzwi, wrzos. Wyjątek z sz: pszenica, kształt, pszczoła.

Ćwiczenie 4: przykładowa poprawa brzmi: „Rz piszemy po p, b, t, d, k, g, ch, j i w, ale reguła ma wyjątki”. Pszczoła, pszenica i kształt należą do wyjątków wymienionych przez RJP. Uczeń nie musi przepisywać pełnego katalogu pozostałych wyjątków, ale powinien wiedzieć, że istnieją.

Ćwiczenie 5: wrzos, grzyb, drzwi, przyroda, pszczoła. Litery przed rz to kolejno w, g, d i p. Pszczoła jest wyjątkiem z sz, więc nie szukamy w niej uzasadnienia dla rz.

Jak dostosować ćwiczenia do klasy?

W klasie 2 zacznij od czterech częstych układów: p + rz, b + rz, d + rz oraz k + rz. Uczeń może układać karty w grupy i głośno nazywać literę przed rz. Wyjątki wprowadź na osobnej karcie, aby nie mieszać dwóch sposobów rozumowania w pierwszej próbie.

W klasie 3 dodaj t + rz, g + rz, ch + rz, j + rz i w + rz, a potem poproś o samodzielne sformułowanie zasady. O poziomie zadania decydują znane słowa i potrzeby grupy, nie sam numer klasy.

Materiały do dalszej pracy

Zacznij od centrum ortografii dla klasy 2, jeśli potrzebujesz kolejności tematów. Dla innej reguły przygotowaliśmy ćwiczenia z ó wymiennym i odpowiedziami.

Słuchanie można przećwiczyć na stronach dyktand dla klasy 2 z audio i dyktand dla klasy 3 z audio. Istniejące pliki na stronie Dyktanda do druku są zestawami mieszanymi z kilkoma trudnościami ortograficznymi. Nie są osobnym PDF poświęconym wyłącznie rz po spółgłoskach.

Źródła oficjalne

• Rada Języka Polskiego, „Zasady pisowni i interpunkcji polskiej”, zasada 3.5.1 lit. b i wyjątek D, s. 16-17.
• Dz.U. 2024 poz. 996, załącznik nr 1, I.4.4-5, s. 31.
• Dz.U. 2026 poz. 378, § 4 ust. 2 pkt 1, s. 2.