Jakie zasady ortografii obowiązują w klasie 6
W roku szkolnym 2026/2027 klasa VI realizuje jeszcze dotychczasową podstawę programową. Nowa podstawa obejmuje w tym roku klasy I i IV, a w kolejnych latach kolejne klasy, czyli klasę VI w roku szkolnym 2028/2029 (Dz.U. 2026 poz. 378, § 4 ust. 1 pkt 1). Dotychczasowa podstawa nie podaje listy reguł dla każdej klasy. W klasach IV–VI uczeń pisze poprawnie pod względem ortograficznym, stosuje reguły pisowni i poprawnie używa znaków interpunkcyjnych (Dz.U. 2024 poz. 996, język polski, „Ortografia i interpunkcja”). W klasie 6 uczniowie utrwalają więc zasady z klas 4 i 5 i stosują je w dłuższych tekstach. Dlatego zestaw kończy się dyktandem sprawdzającym ze wszystkich zasad.
Same reguły pisowni ustala Rada Języka Polskiego. Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują jej nowe Zasady pisowni i interpunkcji polskiej. Tabela pokazuje reguły z zestawu, rozdziały tego dokumentu i tygodnie, w których je ćwiczysz:
| Zasada | Przykłady z dyktand | Rozdział zasad RJP | Tydzień |
|---|
| ó i u | ósmy (osiem), szósty (sześć), podarunek, wujek | 2.2 | 1, 8 |
| rz i ż | jeziorze (jezioro), brzeg, wyższe (wysoki), żagiel | 3.5 | 2, 8 |
| ch i h | cicho (ciszej), schronisko, druh (drużyna), herbata | 3.6 | 3, 8 |
| nie z czasownikami, rzeczownikami, przymiotnikami i przysłówkami | nie wiedzieliśmy, niespodzianka, niegorsza, niedaleko | 4.9 | 4, 8 |
| nie z imiesłowami, zaimkami, liczebnikami i w przeciwstawieniu | nieposkładane, nie czekając, nie wszyscy, nie gorące, ale ciepłe | 4.9 | 5, 8 |
| wielka i mała litera | Warszawianka, Plac Zamkowy, ulica, maj | 8.1.2 i 8.2 | 6, 8 |
| zakończenia -ji, -ii, -i | Szwecji, historii, Gdyni | 3.4 | 7, 8 |
| gdyby i cząstka -byśmy | gdybyśmy, zostalibyśmy | 4.5 | 8 |
Część tych reguł zmieniła się 1 stycznia 2026 r.:
| Zasada | Dawniej w podręcznikach | Od 2026 roku |
|---|
| Nazwy mieszkańców miast | warszawianka, gdańszczanin | Warszawianka, Gdańszczanin |
| Nazwy placów, parków, pomników i budowli | plac Zamkowy | Plac Zamkowy (wyraz ulica nadal małą literą) |
| Nie z przymiotnikiem w stopniu wyższym i najwyższym | nie gorszy, nie najlepszy | niegorszy, nienajlepszy |
| Nie z imiesłowem przymiotnikowym | czasem osobno, zależnie od znaczenia | łącznie: nieposkładany, niepalący (osobno między innymi w przeciwstawieniu) |
Jeśli uczniowie korzystają ze starszego podręcznika lub słownika, omów te różnice przed dyktandem. Przy ocenie pamiętaj, że uczeń mógł nauczyć się dawnej zasady.
Osiem tygodni pracy
| Tydzień | Tekst | Główny cel | Liczba słów |
|---|
| 1 | Pierwszy dzień w szóstej klasie | ó wymienne na o i e, ó w zakończeniu -ówka, u w przyrostku -unek i u niewymienne | 57 |
| 2 | Burza na jeziorze | rz wymienne na r, rz po spółgłoskach, zakończenie -arz, ż wymienne na g i s, ż niewymienne | 55 |
| 3 | Wieczór w górskiej chacie | ch wymienne na sz, ch na końcu wyrazu i po s, zakończenie -ach, h wymienne na g i ż, h niewymienne | 64 |
| 4 | Bieg na orientację | nie z czasownikami, rzeczownikami, przymiotnikami (także w stopniu wyższym) i przysłówkami utworzonymi od przymiotników | 60 |
| 5 | Szkolny kiermasz | nie z imiesłowami, zaimkami, liczebnikami i wyrażeniami przyimkowymi oraz nie w przeciwstawieniu | 60 |
| 6 | Wycieczka do Warszawy | wielka i mała litera: mieszkańcy miast i regionów, nazwy dzielnic i obiektów, wyraz ulica, święta, miesiące i przymiotniki od nazw | 49 |
| 7 | Referaty o podróżach | zakończenia -ji, -ii i -i w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku rzeczowników na -ja i -ia | 58 |
| 8 | Ostatni tydzień szóstej klasy | dyktando sprawdzające ze wszystkich zasad z tygodni 1–7 oraz pisownia gdyby i cząstki -byśmy | 60 |
Kolejność jest propozycją. Tygodnie 1–3 pasują do powtórki na początku roku. Tygodnie 4–6 przesuń na czas, w którym omawiasz pisownię nie i wielką literę. Dyktando sprawdzające z tygodnia 8 przeprowadź dopiero wtedy, gdy klasa pracowała ze wszystkimi wcześniejszymi tekstami. W tygodniu 8 nie omawiaj wcześniej słów z dyktanda.
Jak przeprowadzić dyktando w klasie 6
- Przygotowanie (5–10 minut). Omów słowa tygodnia i regułę. Uczniowie wykonują ćwiczenie z wersji uczniowskiej.
- Dyktando (10–12 minut). Przeczytaj cały tekst, potem dyktuj fragmentami po kilka wyrazów. Na koniec przeczytaj tekst jeszcze raz i daj trzy minuty na sprawdzenie.
- Wersja z lukami. Uczniom, którzy potrzebują wsparcia, rozdaj tekst z lukami lub z wyborem zapisu. Uzupełniają go, gdy czytasz.
- Omówienie. Poproś o uzasadnienie trzech zapisów. Uczeń wskazuje wyraz pokrewny, część mowy albo regułę.
W dyktandzie sprawdzającym licz błędy osobno dla każdej grupy reguł. Od razu zobaczysz, do której zasady wrócić z całą klasą, a do której z pojedynczymi uczniami. Interpunkcję oceniaj oddzielnie od ortografii.
Teksty dyktand tydzień po tygodniu
Tydzień 1. Pierwszy dzień w szóstej klasie
Cel: ó wymienne na o i e, ó w zakończeniu -ówka, u w przyrostku -unek i u niewymienne. Słowa do przygotowania: ósmej, łódki, ogródku, drożdżówki, przyjaciół, szóstą, podarunek, wujka.
Tekst dyktanda:
Pierwszego września spotkaliśmy się przed szkołą. Dzwonek zadzwonił punktualnie o ósmej. Opowiadałem kolegom o wakacjach u wujka nad jeziorem. Codziennie rano łowiliśmy ryby z łódki, a wieczorem piekliśmy w ogródku kiełbaski. Babcia piekła drożdżówki z jagodami, a na pożegnanie dała mi podarunek dla przyjaciół: słoik leśnego miodu. Teraz zaczynamy szóstą klasę i czeka nas wiele nowych wyzwań.
Ćwiczenie przed dyktandem: Podaj wyraz pokrewny albo regułę: ósmy, łódka, ogródek, drożdżówka, przyjaciół, szósty, podarunek, wujek.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: ósmy (osiem), łódka (łodzie), ogródek (ogrody), przyjaciół (przyjaciele), szósty (sześć): ó wymienia się na o lub e; drożdżówka: zakończenie -ówka; podarunek: przyrostek -unek piszemy przez u; wujek: u niewymienne, ten wyraz trzeba zapamiętać.
Powtórka: Ułóż pięć zdań o wakacjach z wyrazami z ó wymiennym. Obok każdego wyrazu zapisz wyraz, który uzasadnia pisownię.
Tydzień 2. Burza na jeziorze
Cel: rz wymienne na r, rz po spółgłoskach, zakończenie -arz, ż wymienne na g i s, ż niewymienne. Słowa do przygotowania: żaglówka, żeglarz, grzmot, brzeg, jeziorze, wyższe, przywiązać, dróżka.
Tekst dyktanda:
W sierpniu wypłynęliśmy żaglówką na jezioro. Sterował nasz instruktor, doświadczony żeglarz. Nagle niebo pociemniało i usłyszeliśmy grzmot. Instruktor szybko zwinął żagiel i skierował łódź do brzegu. Na jeziorze rosły coraz wyższe fale, ale nikt nie krzyczał. Na pomoście czekał rybak w nieprzemakalnym płaszczu i pomógł nam przywiązać łódź. Gdy deszcz ustał, wróciliśmy dróżką do obozu.
Ćwiczenie przed dyktandem: Uzasadnij pisownię: jeziorze, żeglarz, grzmot, brzeg, przywiązać, wyższe, dróżka, żagiel.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: jeziorze (jezioro): rz wymienia się na r; żeglarz: zakończenie -arz; grzmot, brzeg, krzyczał, przywiązać, nieprzemakalny: rz po spółgłoskach g, b, k, p; wyższe (wysoki): ż wymienia się na s; dróżka (droga): ż wymienia się na g, a ó na o; żagiel, żaglówka: ż niewymienne, te wyrazy trzeba zapamiętać.
Powtórka: Wypisz z tekstu wszystkie wyrazy z rz i ż. Podziel je na cztery grupy: rz wymienne, rz po spółgłosce, ż wymienne i ż niewymienne.
Tydzień 3. Wieczór w górskiej chacie
Cel: ch wymienne na sz, ch na końcu wyrazu i po s, zakończenie -ach, h wymienne na g i ż, h niewymienne. Słowa do przygotowania: chata, herbata, dach, cicho, słuchać, druh, wahać się, schronisko.
Tekst dyktanda:
Podczas wycieczki w góry zatrzymaliśmy się w starej chacie. Gospodarz, wesoły góral, częstował nas herbatą z miodem i opowiadał o dawnych zwyczajach. Pod dachem suszyły się zioła, a w kącie stał kredens z malowanymi talerzami. Wieczorem w chacie było ciepło i cicho. Słuchaliśmy, jak wiatr hula w kominie. Druh Marek wahał się chwilę, a potem zagrał na harmonijce. Nikt nie chciał wracać do schroniska.
Ćwiczenie przed dyktandem: Przyporządkuj wyrazy do reguł: dach, cicho, słuchać, zwyczajach, schronisko, druh, wahać się, herbata.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: dach: ch na końcu wyrazu; cicho (ciszej), słuchać (posłuszny): ch wymienia się na sz; zwyczajach: zakończenie -ach w miejscowniku liczby mnogiej; schronisko: ch po s; druh (drużyna): h wymienia się na ż, a wyraz jest wyjątkiem od zasady ch na końcu wyrazu; wahać się (waga): h wymienia się na g; chata, chwila, chcieć, herbata, hulać, harmonijka: ch i h niewymienne, te wyrazy trzeba zapamiętać.
Powtórka: Wypisz trzy wyrazy z h niewymiennym i trzy z ch niewymiennym. Ułóż z nimi krótki opis górskiej wycieczki.
Tydzień 4. Bieg na orientację
Cel: nie z czasownikami, rzeczownikami, przymiotnikami (także w stopniu wyższym) i przysłówkami utworzonymi od przymiotników. Słowa do przygotowania: niełatwa, niedaleko, nie wiedzieliśmy, niegorsza, nie można, niespodzianka, niepozorny.
Tekst dyktanda:
W sobotę wzięliśmy udział w biegu na orientację. Trasa była niełatwa, a pierwszy punkt kontrolny ukryto niedaleko starego dębu. Nie wiedzieliśmy, którą ścieżką iść dalej. Ola uznała, że droga przez las będzie niegorsza od drogi przez łąkę, i miała rację. Nie można było korzystać z telefonu, więc liczyliśmy kroki. Na mecie czekała nas niespodzianka: nasz niepozorny zespół zajął drugie miejsce.
Ćwiczenie przed dyktandem: Razem czy osobno? (nie)łatwa, (nie)daleko, (nie)wiedzieliśmy, (nie)gorsza, (nie)można, (nie)pozorny, (nie)prawda.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: niełatwa, niepozorny (przymiotniki: łącznie); niegorsza (przymiotnik w stopniu wyższym: od 1 stycznia 2026 r. także łącznie); niedaleko (wyraz utworzony od przymiotnika daleki, tu w funkcji przyimka: łącznie); niespodzianka, nieprawda (rzeczowniki: łącznie); nie wiedzieliśmy (czasownik: osobno); nie można (wyraz o znaczeniu czasownikowym: osobno).
Powtórka: Ułóż cztery zdania o zawodach sportowych: z nie i czasownikiem, z nie i rzeczownikiem, z nie i przymiotnikiem w stopniu wyższym oraz z nie i przysłówkiem.
Tydzień 5. Szkolny kiermasz
Cel: nie z imiesłowami, zaimkami, liczebnikami i wyrażeniami przyimkowymi oraz nie w przeciwstawieniu. Słowa do przygotowania: nie wszyscy, nieposkładane, niepomalowane, nie czekając, nie trzy, nie gorące, ale ciepłe, nie dla siebie.
Tekst dyktanda:
Godzinę przed kiermaszem nie wszyscy mieli gotowe stoiska. Na ławkach leżały nieposkładane serwetki i niepomalowane pudełka. Kuba, nie czekając na pomoc, zaczął układać ozdoby. Do sprzedaży ciasta zgłosiły się nie trzy, ale aż cztery osoby. Kakao w kubkach było nie gorące, ale ciepłe, więc młodsze dzieci piły je od razu. Pieniądze zbieraliśmy nie dla siebie, tylko dla schroniska dla zwierząt.
Ćwiczenie przed dyktandem: Razem czy osobno? (nie)wszyscy, (nie)poskładane, (nie)pomalowane, (nie)czekając, (nie)trzy, (nie)gorące, ale ciepłe, (nie)dla siebie.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: nieposkładane, niepomalowane (imiesłowy przymiotnikowe: łącznie, bez względu na znaczenie, według zasad z 2026 roku); nie czekając (imiesłów przysłówkowy: osobno); nie wszyscy (zaimek: osobno); nie trzy (liczebnik: osobno); nie gorące, ale ciepłe (nie łączy zaprzeczenie z przeciwstawieniem: osobno); nie dla siebie (wyrażenie przyimkowe: osobno).
Powtórka: Napisz ogłoszenie o kiermaszu. Użyj nie z imiesłowem przymiotnikowym, nie z imiesłowem przysłówkowym i jednego przeciwstawienia z nie.
Tydzień 6. Wycieczka do Warszawy
Cel: wielka i mała litera: mieszkańcy miast i regionów, nazwy dzielnic i obiektów, wyraz ulica, święta, miesiące i przymiotniki od nazw. Słowa do przygotowania: Warszawianka, Stare Miasto, Plac Zamkowy, Kolumna Zygmunta, ulica Krakowskie Przedmieście, Święto Narodowe Trzeciego Maja.
Tekst dyktanda:
Drugiego maja pojechaliśmy na wycieczkę do Warszawy. Przewodniczka, rodowita Warszawianka, oprowadziła nas po Starym Mieście. Na Placu Zamkowym obejrzeliśmy Kolumnę Zygmunta, a potem przeszliśmy ulicą Krakowskie Przedmieście. W Łazienkach Królewskich spotkaliśmy grupę Ślązaków z Gliwic. Następnego dnia obchodzono Święto Narodowe Trzeciego Maja, dlatego na warszawskich tramwajach powiewały biało-czerwone flagi.
Ćwiczenie przed dyktandem: Wielka czy mała litera? (m/M)aj, (w/W)arszawianka, (s/S)tare (m/M)iasto, (p/P)lac (z/Z)amkowy, (u/U)lica (k/K)rakowskie (p/P)rzedmieście, (ś/Ś)lązak, (ś/Ś)więto (n/N)arodowe (t/T)rzeciego (m/M)aja, (w/W)arszawski tramwaj.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: maj (nazwa miesiąca: mała litera); Warszawianka (od 1 stycznia 2026 r. nazwy mieszkańców miast piszemy wielką literą, tak jak nazwy mieszkańców regionów: Ślązak); Stare Miasto (nazwa części miasta: wielka litera); Plac Zamkowy, Kolumna Zygmunta, Łazienki Królewskie (nazwy obiektów: wszystkie wyrazy wielką literą, także wyraz plac); ulica Krakowskie Przedmieście (wyraz ulica nadal małą literą); Święto Narodowe Trzeciego Maja (nazwa święta: wielka litera); warszawski tramwaj, biało-czerwone flagi (przymiotniki: mała litera).
Powtórka: Napisz pięć zdań o swojej miejscowości. Użyj nazwy jej mieszkańców, nazwy ulicy, nazwy placu lub parku oraz nazwy święta.
Tydzień 7. Referaty o podróżach
Cel: zakończenia -ji, -ii i -i w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku rzeczowników na -ja i -ia. Słowa do przygotowania: geografii, Szwecji, Brazylii, Mai, Danii, historii, Azji, pracowni, Gdyni.
Tekst dyktanda:
Na lekcji geografii każdy przygotował krótki referat o wybranym kraju. Maja opowiadała o Szwecji, a Bartek o Brazylii i jej lasach deszczowych. Referat Mai bardzo się podobał. Ja mówiłem o Danii, bo latem byłem tam z rodzicami. Pani dodała kilka ciekawostek z historii Azji. Po lekcjach poszliśmy do szkolnej pracowni, żeby wydrukować mapy. Najładniejszą mapę Gdyni narysowała Ola.
Ćwiczenie przed dyktandem: Uzupełnij końcówki i podaj formę podstawową: o Szwec__, z geograf__, o Brazyl__, referat Ma__, o Dan__, z histor__, Az__, do pracown__, mapa Gdyn__.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: Szwecji, Azji (Szwecja, Azja: po c i z piszemy -ji); Mai (Maja: po samogłosce piszemy -i); geografii, Brazylii, historii (wyrazy obce zakończone na -fia, -lia, -ria: piszemy -ii); Danii (Dania, wymowa [ńja]: piszemy -ii); pracowni, Gdyni (pracownia, Gdynia, wymowa [ńa]: piszemy -i).
Powtórka: Zapisz w dopełniaczu nazwy pięciu państw Europy zakończone na -ja lub -ia i uzasadnij końcówkę każdej z nich.
Tydzień 8. Ostatni tydzień szóstej klasy
Cel: dyktando sprawdzające ze wszystkich zasad z tygodni 1–7 oraz pisownia gdyby i cząstki -byśmy. Słowa kluczowe (nie omawiaj ich przed dyktandem): Gdańszczanin, Żuraw, Motława, upał, chłodny, schronisko, gdybyśmy, dłużej, niezapomniana.
Tekst dyktanda:
W ostatnim tygodniu czerwca nasza klasa pojechała do Gdańska. Przewodnik, rodowity Gdańszczanin, poprowadził nas Długim Targiem do Żurawia nad Motławą. Nad morzem nie było upału, wiał chłodny wiatr, więc chętnie piliśmy gorącą herbatę. Wieczorem w schronisku Hubert opowiadał o historii miasta. Nikt nie chciał iść spać. Gdybyśmy mogli, zostalibyśmy o tydzień dłużej. Ta niezapomniana wycieczka była najlepszym zakończeniem szóstej klasy.
Ćwiczenie po dyktandzie: Przy każdym wyrazie zapisz numer tygodnia, z którego pochodzi reguła: Gdańszczanin, morzem, upału, chłodny, schronisku, historii, nie chciał, dłużej, niezapomniana, szóstej.
Odpowiedzi i wyjaśnienie: Gdańszczanin (tydzień 6: mieszkaniec miasta, wielka litera); morzem (tydzień 2: morski, rz wymienia się na r); upału (tydzień 1: u niewymienne); chłodny, schronisku (tydzień 3: ch niewymienne i ch po s); historii (tydzień 7: -ii po r w wyrazie obcym); nie chciał (tydzień 4: nie z czasownikiem osobno); dłużej (tydzień 2: długo, ż wymienia się na g); niezapomniana (tydzień 5: nie z imiesłowem przymiotnikowym łącznie; słowniki podają też przymiotnik niezapomniany); szóstej (tydzień 1: sześć, ó wymienia się na e). Gdybyśmy (wyraz gdyby z końcówką -śmy) i zostalibyśmy (cząstka -byśmy z osobową formą czasownika): łącznie.
Powtórka: Wybierz z dyktanda pięć wyrazów, przy których się wahałeś lub wahałaś. Do każdego zapisz regułę i dwa nowe przykłady.